I te mea kua piki haere te kaumātuatanga o te taupori, kua noho te tiaki i ngā kaumātua hei raruraru pāpori uaua. Tae noa ki te mutunga o te tau 2021, ka eke te hunga kaumātua o Haina, 60 tau te pakeke, neke atu rānei, ki te 267 miriona, arā, 18.9% o te taupori katoa. I roto i a rātou, neke atu i te 40 miriona ngā kaumātua he hauā, ā, me tiaki tonu i ngā haora 24.
"Ngā uauatanga e pā ana ki ngā kaumātua hauā"
Tērā tētahi whakataukī i Haina. "Kāore he tama atawhai i roto i te manaaki roa e takoto noa ana i te moenga." E whakaahua ana tēnei whakataukī i te āhuatanga pāpori o ēnei rā. Kei te kino haere te tukanga koroheketanga i Haina, ā, kei te piki haere hoki te tokomaha o te hunga kua kaumātua, kua hauā hoki. Nā te ngaronga o te kaha ki te tiaki i a rātou anō me te hekenga o ngā mahi tinana, ka taka te nuinga o te hunga kaumātua ki roto i tētahi porowhita kino. I tētahi taha, kei roto rātou i te āhua kare ā-roto o te whakarihariha ki a rātou anō, te wehi, te pouri, te pouri, me te whakaaro pōuri mō te wā roa. Ko ngā kupu kanga tetahi ki tetahi, ka nui haere te tawhiti i waenganui i ngā tamariki me rātou anō. Ā, kei roto hoki ngā tamariki i te āhua ngenge me te pouri, inā koa nā te mea kāore rātou e mārama ki ngā mātauranga me ngā pūkenga nēhi ngaio, kāore e taea te aroha ki te āhua o te kaumātua, ā, kei te pukumahi rātou ki te mahi, ka memeha haere ō rātou kaha me te kaha tinana, ā, kua taka hoki ō rātou oranga ki roto i te raruraru "Kāore he mutunga i te tirohanga". Nā te ngenge o te kaha o ngā tamariki me ngā kare ā-roto o te kaumātua i whakaoho ake te kaha o ngā pakanga, ā, i te mutunga ka puta he kore taurite i roto i te whānau.
"Ka pau ngā whānau katoa i te hauātanga kaumātua"
I tēnei wā, e toru ngā wāhanga o te pūnaha manaaki kaumātua o Haina: te manaaki kāinga, te manaaki hapori, me te manaaki whare. Mō ngā kaumātua hauā, ko te mea tuatahi mā ngā kaumātua ko te noho ki te kāinga me ō rātou whanaunga. Engari ko te raruraru nui rawa atu e pā ana ki te noho ki te kāinga ko te take o te manaaki. I tētahi taha, kei roto ngā tamariki nohinohi i te wā whanaketanga mahi, ā, me whiwhi moni ā rātou tamariki hei utu mō ngā whakapaunga whānau. He uaua ki te aro ki ngā āhuatanga katoa o ngā kaumātua; i tētahi atu taha, kāore i te nui te utu mō te utu i tētahi nēhi. Me utu e ngā whānau noa.
I ēnei rā, kua noho ko te "Me pēhea te Āwhina i ngā Kaumātua Hauā" hei kaupapa rongonui i roto i te umanga tiaki kaumātua. Nā te whanaketanga o te hangarau, tera pea ko te tiaki kaumātua atamai te wāhi pai rawa atu mō te hunga kaumātua. Ā muri ake nei, ka kitea ētahi āhuatanga pēnei: i roto i ngā whare tiaki kaumātua, ka whakakapia ngā rūma e noho ana ngā kaumātua hauā ki ngā taputapu tiaki kaumātua atamai, ka whakatangihia he puoro ngawari, whakamarie hoki i roto i te rūma, ā, ka takoto ngā kaumātua ki runga i te moenga, ka tūtae, ka tūtae. Ka taea e te karetao tiaki kaumātua atamai te whakamahara i ngā kaumātua kia tahuri i ngā wā katoa; ina mimi, ina tūtae ngā kaumātua, ka tukuna aunoatia te mīhini, ka horoia, ka whakamaroke; ina hiahia ngā kaumātua ki te kaukau, kāore he take mō ngā nēhi ki te neke i ngā kaumātua ki te kaukau, ā, ka taea te whakamahi tika i te mīhini kaukau kawe ki runga i te moenga hei whakaoti i te raruraru. Kua waiho te kaukau hei momo whakangahau mō ngā kaumātua. He ma, he akuaku te rūma katoa, kāore he haunga rerekē, ā, ka takoto ngā kaumātua me te whakaute hei whakaora. Me toro noa ngā nēhi ki ngā kaumātua i ia wā, ki te kōrero ki ngā kaumātua, me te whakamarie i te wairua. Kāore he mahi taimaha, he taumaha hoki.
Ko te āhua o te tiaki kaumātua i te kāinga he pēnei. E whā ngā kaumātua e tautokohia ana e tētahi tokorua i roto i tētahi whānau Hainamana. Kāore e hiahiatia ana kia nui te pēhanga pūtea hei utu i ngā kaitiaki, ā, kāore e hiahiatia kia manukanuka ki te raruraru "kotahi te tangata e hauā ana, ā, ko te whānau katoa e mamae ana." Ka taea e ngā tamariki te haere ki te mahi i te awatea, ā, ka takoto ngā kaumātua ki runga i te moenga, ka mau i tētahi karetao horoi mimi atamai. Kāore rātou e manukanuka ki te tūtae, ā, kāore he tangata hei horoi, ā, kāore rātou e manukanuka ki ngā mate moenga ina takoto roa rātou. Ina hoki mai ngā tamariki ki te kāinga i te pō, ka taea e rātou te kōrero ki ngā kaumātua. Kāore he haunga rerekē i roto i te rūma.
Ko te haumi ki ngā taputapu nēhi atamai he pūnga nui i roto i te whakarerekētanga o te tauira nēhi tuku iho. Kua huri mai i te ratonga tangata noa iho ki tētahi tauira nēhi hou e whakahaerehia ana e te kaha tangata me te tāpirihia e ngā mīhini atamai, e whakaora ana i ngā ringa o ngā nēhi me te whakaiti i te whakauru o ngā utu mahi i roto i te tauira nēhi tuku iho, e whakangāwari ake ai te mahi a ngā nēhi me ngā mema o te whānau, e whakaiti ana i te pēhanga mahi, me te whakapai ake i te whai huatanga o te mahi. E whakapono ana mātou mā ngā mahi a te kāwanatanga, ngā umanga, te hapori, me ētahi atu rōpū, ka ea te raruraru o te tiaki kaumātua i te hunga hauā, ā, ka whakamahia whānuitia hoki te ao e whakahaerehia ana e ngā mīhini me te āwhina a te tangata, e whakangāwari ake ai te nēhi mō te hunga hauā, e āhei ai hoki te noho pai ake o ngā kaumātua hauā i ō rātou tau whakamutunga. I te heke mai, ka whakamahia te mātauranga horihori hei whakatutuki i te tiaki whānui mō ngā kaumātua hauā me te whakaoti i ngā uauatanga maha o te kāwanatanga, ngā umanga penihana, ngā whānau hauā, me ngā kaumātua hauā tonu i roto i te tiaki nēhi o ngā kaumātua hauā.
Wā tuku: 27 Paenga-whāwhā 2023
